"Ozarbayjon xazinalari" muzeyi
Kamancha
Sharq va Markaziy Osiyo xalqlari orasida kamanchaning turli turlari boshqa nomlar bilan keng tarqalgan. Birinchi misollar qovoq, hindiston yong'og'idan yasalgan va fil suyagi bilan bezatilgan. Kamanchadan Ozarbayjon milliy musiqa janri bo‘lgan mug‘om ijrosida keng qo‘llaniladi. 2008 yilda Ozarbayjon mug'omi YuNESKOning nomoddiy madaniy merosi Reprezentativ ro'yxatiga kiritilgan. uzunligi - 74 sm, kengligi - 21 sm þ
Badiiy kashtachilik va amaliy san’at namunalari
Ozarbayjon anʼanaviy moddiy madaniyatining eng nozik va nozik sanʼatlaridan biri badiiy kashtachilikdir. Milliy kiyim-kechak elementlari va uy-roʻzgʻor buyumlari turli badiiy kashtachilik turlari bilan bezatilgan. Bu kashtalarni yasashda turli texnikalar - tekelduz, gulob va hokazolardan foydalanilgan.
Bo'limda ko'rsatilgan kamar namunalari
O‘tmishda belbog‘lar ayollar va erkaklar kiyimlarining ajralmas qismi bo‘lgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘tmishda ularni kiygan kishining mavqei, boyligi, diniy e’tiqodi, millati, hatto yoshini ham kamar orqali bilish mumkin edi. Kambag'allarning kamarlari oddiy bo'lib, hukmron tabaqaning kamarlari odatda toshlar bilan bezatilgan qimmatbaho metalldan yasalgan. Ba'zan kamarga oltin yoki kumush tangalar ham taqilgan. Ozarbayjon amaliy sanʼatida keng tarqalgan belbogʻning bir qancha namunalari Ozarbayjon va xorijdagi muzeylarda saqlanmoqda. Masalan, Istanbuldagi To‘pqopi muzeyida saqlanayotgan, 1507-yilda yasalgan va toshlar bilan boy bezatilgan Shoh Ismoil I kamari hunarmandchilik namunasidir. Ozarbayjonda kamar ayollar bezaklari sifatida keng tarqalgan. Ilgari kelin ko‘chib kelganda qizning beliga ramziy belbog‘ bog‘lab, ko‘p farzand (ko‘pincha o‘g‘il) bo‘lishini tilab qolishardi. Kamar bog'lash etuklik ramzi hisoblangan. 18-asrda Ozarbayjonda erkaklar ham, ayollar ham kamar taqib yurishgan. An'anaga ko'ra, ayollar keng kamar kiygan, erkaklar esa ingichka. O'sha asrlarda kamarlar figurali va bezatilgan bronza, kumush yoki oltin qismlardan yasalgan. Ularning eng chiroyli qismi toka edi. Toka odatda to'r, qalam va ba'zan qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan keng to'rtburchaklar metall parchadan iborat edi.
Milliy libos
Ozarbayjon milliy liboslari ozarbayjonlarning moddiy madaniyatini, ularning o'ziga xos xususiyatlarini aks ettiradi va xalqning o'zgarmas etnik belgilariga tegishli. Arxeologik qazishmalar davomida dastlabki bronza davriga oid bronza igna va ignalar topilgan. Kultepa va Mingachevirdan topilgan kichik loydan yasalgan haykallar va muhr barmoqlari o'sha davr liboslari haqida ma'lum tasavvur hosil qilish imkonini beradi. Turli tarixiy-etnografik zonalarda yashovchi ozarbayjonlarning liboslari asosan bir xil ekanligi ularning tarixan yagona etnik guruhga mansubligidan dalolat beradi. Madaniyatimizning ko‘p asrlik taraqqiyoti davomida Ozarbayjonning turli hududlarida paydo bo‘lgan milliy liboslar hamisha matolarining sifati, mahoratining nafisligi, naqshlarining nafisligi va bezak elementlarining o‘ziga xosligi bilan ajralib turardi. Insonning yoshini, oilasini va ijtimoiy mavqeini kiyimiga qarab aniqlash mumkin edi. Ayollar kiyimlari ipak va baxmaldan tikilgan boʻlsa, erkaklar kiyimlari asosan mahud va uy toʻqilgan roʻmol matolaridan tikilgan. Ko‘rgazmaning ushbu bo‘limi 1918-yilda Kavkaz islom armiyasi tarkibidagi musulmon korpusi polkovnigining kiyimi (parad libosi) bilan yakunlanadi. Forma milliy buxor qalpog‘i, vaznli palto, shtab-ofitser kamari, qora, kumush tugmali orqa, krom rangli baland poshnali kamar, ozarbayjon milliy etikli kamar va kamardan iborat. va xanjar (pichoq).
MINIATURA
Asar Ozarbayjonda 18-asrning ikkinchi yarmida, Qajarlar sulolasi davrida anʼanaviy miniatyura sanʼati asosida rivojlangan. Shaffof qopqoq rasmi deb ataladigan ushbu uslubda rassomlar papier-mache, yog'och, qog'oz va devorlarda bir qator muhim asarlar yaratdilar. Bu davr miniatyura rasmi dekorativ-amaliy Yevropa klassik rangtasviri va monumental sanʼatining birligini ifodalaydi.
Qonun
Qonun tarixan Yaqin va Oʻrta Sharqda, shuningdek, Ozarbayjon hududida keng tarqalgan. Pastki va yon tomonlari chinor, yong'oq va boshqa qattiq yog'och materiallardan yasalgan. Uzunligi - 94 sm, kengligi - 40 sm, balandligi - 10 sm
Misgarlik bo'limi
Eneolit davri yodgorliklaridan maʼlumki, mis mamlakatimizda oʻzlashtirilgan dastlabki metallardan biri boʻlgan. Ozarbayjonda misgarlikning yuksak darajada rivojlanganligini Yevropa va Rossiya muzeylarida saqlanayotgan misdan yasalgan namunalar yana bir bor isbotlaydi. 1474-yilda Aggoyunlu hukmdori Uzun Hasan saroyida boʻlgan venetsiyalik sayyoh Kontarini bu yerda har kuni 400 ga yaqin kishiga hukmdor qurshovida mis idishlarda taom tortilganini qayd etgan. 19—20-asr boshlarida ozarbayjon misgarlari tomonidan tayyorlangan mis buyumlari turli koʻrgazmalarda namoyish etilganda yuqori baholanib, taqdirlangan. (1850 yilda Transkavkaz mintaqasi asarlari ko'rgazmasi, 1873 yilda Butunjahon Vena ko'rgazmasi). Ozarbayjonda misgarlik markazlari Tabriz, Ganja, Naxchivon, Shamaxi, Boku, Ardabil, Lahij (Ismoyilli) va boshqalar boʻlgan.19-asrdan boshlab Lahij misgarlikning asosiy markaziga aylangan. Lahij hunarmandlari yasagan misdan yasalgan ko‘za, satil, sarnik, majmegi, sarpush, g‘uyum, ashsuzan, kafkir, piyola, kosa, qozon, chiroq va boshqa murakkab va nozik naqshlar bilan bezatilgan buyumlar O‘rta Osiyo, Dog‘iston, Gruziya, Eron, Turkiya va boshqa joylarda ma’lum.
Sirlangan keramika
1) Ilgari sirlangan sopol idishlarni yuqori did bilan bezash uchun ishlatilgan. Ushbu bo'limda Ozarbayjonda topilgan sirlangan kulolchilik san'ati bilan bog'liq turli xil eksponatlar mavjud. 2) Ilgari sopol idishlarni yuqori did bilan bezash uchun sirlangan kulollardan foydalanilgan. Ushbu bo'limda Ozarbayjonda topilgan sirlangan kulolchilik san'ati bilan bog'liq turli xil eksponatlar mavjud. þ
ORQAGA
Arxaliq deb ataladigan bu kiyim turi 19-asrda Naxchivan viloyati ayollari kiygan ustki kiyim boʻlgan. U baxmal va shoyi matolardan tikilgan va munchoqlar bilan bezatilgan.
Gilamdo‘zlik – ilmoqlar haqidagi ertak
Hozirda Ozarbayjon gilamdoʻzligi boʻyicha sakkizta maktab faoliyat koʻrsatmoqda.
Arxeologik topilmalar
Keyingi bo‘limda biz o‘rta asrlarning turli davrlariga oid sopol idishlarni ko‘ramiz (masalan, 11-asr). Idishlar qadim zamonlardan beri turli xil narsalarni saqlash va himoya qilish uchun ishlatiladigan uy-ro'zg'or buyumidir. Biroq, tarixan ko'zalar yer ostiga ko'milgan va hozirgi kungacha saqlanib qolgan.
Naxchivan guruhi
Naxchivan gilamdoʻzlik maktabi geometrik, gulli va zoomorfik naqshli chiziqli, yupqa va uzun gilamlar bilan ajralib turadi. O‘zining boy va rang-barang kompozitsion yechimlari bilan ajralib turadigan, XVII-XVIII asrlarga oid “ajdaho” turkumidagi Naxchivon gilamlari hozirda Istanbul muzeylarida saqlanmoqda.
Sirlangan keramika
1) Ilgari sirlangan sopol idishlarni yuqori did bilan bezash uchun ishlatilgan. Ushbu bo'limda Ozarbayjonda topilgan sirlangan kulolchilik san'ati bilan bog'liq turli xil eksponatlar mavjud. 2) Ilgari sopol idishlarni yuqori did bilan bezash uchun sirlangan kulollardan foydalanilgan. Ushbu bo'limda Ozarbayjonda topilgan sirlangan kulolchilik san'ati bilan bog'liq turli xil eksponatlar mavjud. þ
Misgarlik bo'limidagi eksponatlar:
Misdan yasalgan bu sandiq 19-asrga tegishli. Ilgari badavlat xonimlar zargarlik buyumlarini saqlash uchun qulflangan “hammom sandiqi”dan foydalanishgan. Ko'krak qafasining kattaligi o'sha xonimning boyligini aniqlash uchun alohida imkoniyat berdi.
KERAMIK KUB
Ko'za qadim zamonlardan beri turli xil narsalarni saqlash va himoya qilish uchun ishlatiladigan uy buyumidir. Tarixan ko'zalar yer ostiga ko'milgan va hozirgi kungacha saqlanib qolgan. Ozarbayjonda topilgan ko‘zalar 11-12-asrlarga tegishli.
Qoyadagi tasvirlar topilgan hududlar
Bu yerlar, lavhadan ko‘rinib turibdiki, Katta Gobuston zonasi, Absheron yarim oroli zonasi, Ordubaddagi (Naxchivon) Gamigaya tog‘ zonasi va Qalbajar viloyatidagi Dalidag‘ etaklarini o‘z ichiga oladi. Qayd etilgan zonalarga muvofiq, chap tomonda joylashgan fotosuratlarda mezolit davriga oid tumor-totem eʼtiqodlari, diniy marosimlar, ov manzaralari hamda YUNESKO tomonidan 2000-yillarda koʻplab qoya rasmlari ilk bor Jahon madaniy merosi roʻyxatiga kiritilgan Gobuston davlat tarixiy-badiiy qoʻriqxonasida joylashgan kemani koʻrish mumkin. arxeologik-etnografik muzey majmuasi va Gamigayani ham ta'kidlash lozim.
Misgarlik bo'limidagi eksponatlar:
19-asrda barbekyu uyni isitish uchun kundalik hayotda keng qo'llanilgan. Ko'rgazmadagi barbekyu misdan yasalgan bo'lsa-da, uning yuqori qismi bronza bilan qoplangan. Barbekyuda zarb qilish usuli yordamida o'yilgan gul naqshlari ayniqsa diqqatni tortadi.
Qurollar bo'limi
Ozarbayjondagi eng qadimgi qurollar (birinchi qurollar) paleolit davrida topilgan nayzalar, osish uchun teshiklari boʻlgan tosh nayzalar (yoki otish qurollari) hisoblanishi mumkin. Keyingi bosqichda, ya'ni mezolit deb ataladigan tosh davrining o'rtalarida Kavkaz va G'arbiy Osiyoning ko'pgina mezolit yodgorliklari, jumladan Gobuston qarorgohlari ham mikrolit xususiyatlariga ega edi. Bu, asosan, o'sha davrda kamon va o'qlarning keng qo'llanilishi bilan bog'liq. Bu davrda yasaladigan oʻtkir uchlar, nayzalar, har xil turdagi nayzalar, nayzalar, keskilar tipik asboblardir. Mikrolitlar asosan tishli asboblar, oʻqlar, nayzalar, nayza tipidagi qurollar va oʻrim-yigʻim pichoqlari yasashda foydalanilgan. Gobustan mezolit ovchilarining asosiy quroli kamon va o'q edi. O'z vaqtida bu murakkab qurol go'sht mahsulotlarini olish imkonini berdi. Bundan tashqari, bronza va temir asrlariga oid qurollarni ham alohida ta'kidlash kerak. Xo‘jayli-G‘adabay madaniyat yodgorliklaridan temir nayza uchlari, Mug‘on madaniyati yodgorliklaridan temir dastali xanjar va qilichlarni alohida ta’kidlash lozim. XVI-XVII asrlarda xorijda ozarbayjon hunarmandlari tomonidan tayyorlangan qurollar (xanjar, qilich, toʻr, qalqon) va zirhli kiyimlar (dubulgʻa, tirsak, tizza va boshqalar) alohida shuhrat qozongan. Muzey eksponatlarining asosiy qismini qurol-yarog‘lar, erkaklar va ayollar belbog‘lari, asosan, 18—19-asrlarga oid buyumlar tashkil etadi. Safaviylar davridan Ozarbayjonda yaratilgan ikkita qiziqarli asarni ham aytib o'tishimiz kerak. Bu ikkalasi ham urush paytida zodagonlar tomonidan ishlatiladigan bosh kiyimlardir. Ulardan biri hozirda Moskvadagi qurol-yarog‘ omborida, ikkinchisi Istanbulda saqlanmoqda. Ikkinchi bosh kiyimda 1528 yilda Shoh Tahmosib uchun tikilganligi qayd etilgan.
Arxeologik topilmalar
Keyingi bo‘limda biz o‘rta asrlarning turli davrlariga oid sopol idishlarni ko‘ramiz (masalan, 11-asr). Idishlar qadim zamonlardan beri turli xil narsalarni saqlash va himoya qilish uchun ishlatiladigan uy-ro'zg'or buyumidir. Biroq, tarixan ko'zalar yer ostiga ko'milgan va hozirgi kungacha saqlanib qolgan.
ADR davrining pul namunalari bo'yicha tushuntirish:
Ma’lumki, ADR davrida Ozarbayjonning davlat tili ozarbayjon-turk tili bo‘lgan. Shuni ham hisobga olish kerakki, 18-asrdan 1920-yilgacha arab alifbosi ozarbayjon yozuv madaniyatining boshida turgan. ADR davrida davlatning asosiy qonuni (ya’ni davlat konstitutsiyasi) hisoblangan Mustaqillik Deklaratsiyasi (Aqdnoma) arab alifbosidan foydalangan holda ozarbayjon tilida yozilgan. Shuning uchun banknotalar ozarbayjon tilida arab alifbosidan foydalangan holda, o‘sha davr sharoitiga mos ravishda rus va fransuz tillarida ham yozilar edi. 1919-20 yillarda 25, 50, 100, 250 va 500 manatlik ADR banknotalari muomalaga chiqarildi. Yuksak badiiy did bilan ishlangan ushbu kupyuralarda Vazirlar Kengashi Raisi N.Yusifbeyli va Moliya vaziri Aliog‘a Hasanov imzolari bo‘lgan. O‘quvchilar e’tiboriga zikr etilgan 25 va 50 manatlik banknotlarning namunalari taqdim etildi. Banknotlar 7 x 11 sm o'lchamda bo'lib, ozarbayjon (arab yozuvida) va rus tillarida yozilgan. Bu tangalar Ozarbayjon Respublikasining siyosiy mustaqilligini mustahkamlagan dastlabki iqtisodiy qadamlar bo‘lib, bunday davlat milliy hokimiyatning asosiy atributlaridan biri hisoblangan. Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Kengashi Raisi N.Yusifbeyli (22.12.1919) tomonidan tashkil etilgan ikkinchi hukumat kabinetida Rashidxon Gaplanov moliya vaziri etib tayinlandi. 1920-yil boshida R.Gaplanov qarori bilan nominal qiymati "500 manat" bo'lgan tanga muomalaga kiritildi. Ushbu tangada Bosh vazir N.Yusifbeyli va Moliya vaziri R.Gaplanovning imzolari aks etgan. Bizning ilk tanga va shtamplarimizda "Ozarbayjon Respublikasi" yozuvi bo'lgan. Birinchi Respublikamiz davrida chiqarilgan barcha banknot va pochta markalarida faqat bitta nomni o‘qiymiz – turkcha (arab alifbosida) “Azerbaycan Cumhuriyeti”, ruschada “Azerbaydjanskaya Respublika”, frantsuzcha “Republikued’ Azerbaidjan”! 1918-1920 yillarda mavjud bo'lgan birinchi milliy davlatimiz rasman "Ozarbayjon Respublikasi" deb atalgan. ÷÷÷÷
Misgarlik bo'limidagi eksponatlar:
Keng, yumaloq va sayoz uy-ro'zg'or buyumi, cho'milish kosasi, birinchi navbatda, vannalardagi suvni saqlash uchun ishlatilgan. Mis hammom kosasi 19-asr oxiri va 20-asr boshlariga to'g'ri keladi.
Zargarlik buyumlari
Paleolit davridan boshlab katta hududlarda kuzatilgan qarorgohlarda topilgan qabrlardan topilgan qoldiqlar marhumning turmush tarzi, qarindoshlik munosabatlari, jamoa a’zolarining tasavvurlari va hokazolar haqida ma’lumot beradi.Masalan, barcha o‘lganlarning tosh munchoqlardan yasalgan marjonlari bo‘lgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik (bronza davri)ga oid koʻplab kamar va zargarlik buyumlari topilganligini ham taʼkidlash lozim. Umuman olganda, qimmatbaho metallardan yasalgan oltin va kumush zargarlik buyumlari 4 qismga bo'linadi: 1) bo'yin taqinchoqlari 2) qo'l va barmoq taqinchoqlari 3) bosh taqinchoqlar 4) kiyim-kechaklarga biriktirilgan taqinchoqlar þBu zargarlik buyumlari namunalarida topilgan bezak elementlari, masalan, yarim oy, beshburchak oylar va hokazolar borligi qiziq. vaqt va zamonaviy hunarmandlarimiz tomonidan foydalanilmoqda. þ
Oud
Ud asosan Arabiston, Turkiya, Eron va koʻpgina Sharq xalqlarida keng qoʻllaniladigan cholgʻu asbobidir. Ud soʻzi arabcha soʻz boʻlib, “yogʻoch” degan maʼnoni bildiradi. Uzunligi - 90 sm, kengligi - 39 sm, balandligi - 22 sm
Fleyta
Bir paytlar nay asosan cho'ponlar tomonidan ishlatiladigan yog'och nafasli musiqa asbobi bo'lgan. Ovoz tembri yumshoq va yoqimli. Quvursimon tanasi o'rik, yong'oq, tut yoki qamishdan yasalgan. Uzunligi - 33 sm, kengligi - 3 sm.
Gilamdo‘zlik – ilmoqlar haqidagi ertak
1) Ozarbayjonda gilamdoʻzlik tarixi miloddan avvalgi 2—1-ming yilliklarga toʻgʻri keladi. Dunyodagi birinchi gilam muzeyi Ozarbayjonda 1967 yilda ochilgan. Ozarbayjon gilamdoʻzlik sanʼati 2010 yilda YUNESKOning Insoniyatning nomoddiy madaniy merosi Reprezentativ roʻyxatiga kiritilgan. Ozarbayjonlik ayol hunarmandlar qoʻlida yaratilgan goʻzal gilam va gilam mahsulotlari jahonning buyuk muzeyi, Sankt-Peterburg muzeyi va Viktoriya muzeyini bezab turibdi. Londondagi Albert, Vashingtondagi Toʻqimachilik muzeyi, Parijdagi Luvr va Istanbuldagi Topkapi saroyi, shuningdek, Ozarbayjon muzeylari. 2) Qoziqli gilamlar to'quvchilik san'atining eng yuqori bosqichini aks ettiruvchi davrga oid gilamlardir. Ozarbayjon gilamlari texnik xususiyatlariga koʻra qoziqsiz, qoziqli, uchastkali turlarga boʻlinadi. Ozarbayjon gilamdoʻzligi sanʼatida koʻplab kompozitsion naqshlar va boy bezak naqshlari bilan toʻqilgan qoziqli gilamlar alohida ajralib turadi. Qoziqli gilamlar qoziqsiz gilamlar (kilim, sumax, palaz va boshqalar) ishlab chiqarishga qaraganda toʻqish texnikasi jihatidan ancha murakkab, lekin qoziqsiz gilamlarga nisbatan yuqori ekspluatatsion sifatlarga ega. Pulsiz gilamlar - to'quvchilik san'atining eng qadimgi davriga oid gilamlar. Ozarbayjon gilamchiligi oʻzining yuksak badiiy va texnik sifati, qoziqsiz toʻqishning rang-barangligi bilan ajralib turadi. Bu yerda qoziqsiz gilamlarning barcha namunalari keltirilgan. Ta’kidlash joizki, bu misollar boshqa mamlakatlar gilamchilik san’atida oz miqdorda ifodalangan. Qoziqsiz gilamlar, umuman, gilamchilik sanʼatining yaratilishiga ularning ilk oddiy namunalari hasir, chetan, boʻriyo asos boʻlgan. Qoziqsiz gilamlar oʻzining toʻqish usuli, kompozitsion tuzilishi, bezaklarining boyligi va rang palitrasi bilan bir-biridan farq qiluvchi 8 turga boʻlinadi: palaz, jecim, ladi, kilim, shadda, varni, zili, sumax. Ekspozitsiyada namoyish etilgan 2011 yildagi gilam kompozitsiyasi ko'rgazmaning qiziqarli eksponatlaridan biridir. Eldor Mikayilzodaning “Yaranish” deb nomlangan ushbu asari nafaqat zamonaviy gilamdo‘zlik namunasi, balki gilamchilikning barcha bosqichlarini o‘zida aks ettirgan. Gilamning markazida ustaxonadagi bir qancha to‘quvchilar Ozarbayjon gilamdo‘zligining durdonalaridan biri sanalgan “Shayx Safiy” kompozitsiyasini amalga oshiradilar. ÷÷÷÷
Karnay
Kuchli va jarangdor tovushga ega boʻlgan zurna cholgʻu asbobi Ozarbayjonda keng tarqalgan boʻlib, madaniy hayotimizda alohida oʻrin tutgan. “Zurna” so‘zi “katta bayram” ma’nosini anglatuvchi “surnay” va “qamish”, “qamish” ma’nolarini anglatuvchi “nay” so‘zidan kelib chiqqan, deb ishoniladi. Asosan oʻrik, yongʻoq, tut daraxtlaridan oʻyib yasaladi. Uzunligi - 36 sm, eni - 7 sm þ
Gilamdo‘zlik – ilmoqlar haqidagi ertak
1) Ozarbayjonda gilamdoʻzlik tarixi miloddan avvalgi 2—1-ming yilliklarga toʻgʻri keladi. Dunyodagi birinchi gilam muzeyi Ozarbayjonda 1967 yilda ochilgan. Ozarbayjon gilamdoʻzlik sanʼati 2010 yilda YUNESKOning Insoniyatning nomoddiy madaniy merosi Reprezentativ roʻyxatiga kiritilgan. Ozarbayjonlik ayol hunarmandlar qoʻlida yaratilgan goʻzal gilam va gilam mahsulotlari jahonning buyuk muzeyi, Sankt-Peterburg muzeyi va Viktoriya muzeyini bezab turibdi. Londondagi Albert, Vashingtondagi Toʻqimachilik muzeyi, Parijdagi Luvr va Istanbuldagi Topkapi saroyi, shuningdek, Ozarbayjon muzeylari. 2) Qoziqli gilamlar to'quvchilik san'atining eng yuqori bosqichini aks ettiruvchi davrga oid gilamlardir. Ozarbayjon gilamlari texnik xususiyatlariga koʻra qoziqsiz, qoziqli, uchastkali turlarga boʻlinadi. Ozarbayjon gilamdoʻzligi sanʼatida koʻplab kompozitsion naqshlar va boy bezak naqshlari bilan toʻqilgan qoziqli gilamlar alohida ajralib turadi. Qoziqli gilamlar qoziqsiz gilamlar (kilim, sumax, palaz va boshqalar) ishlab chiqarishga qaraganda toʻqish texnikasi jihatidan ancha murakkab, lekin qoziqsiz gilamlarga nisbatan yuqori ekspluatatsion sifatlarga ega. Pulsiz gilamlar - to'quvchilik san'atining eng qadimgi davriga oid gilamlar. Ozarbayjon gilamchiligi oʻzining yuksak badiiy va texnik sifati, qoziqsiz toʻqishning rang-barangligi bilan ajralib turadi. Bu yerda qoziqsiz gilamlarning barcha namunalari keltirilgan. Ta’kidlash joizki, bu misollar boshqa mamlakatlar gilamchilik san’atida oz miqdorda ifodalangan. Qoziqsiz gilamlar, umuman, gilamchilik sanʼatining yaratilishiga ularning ilk oddiy namunalari hasir, chetan, boʻriyo asos boʻlgan. Qoziqsiz gilamlar oʻzining toʻqish usuli, kompozitsion tuzilishi, bezaklarining boyligi va rang palitrasi bilan bir-biridan farq qiluvchi 8 turga boʻlinadi: palaz, jecim, ladi, kilim, shadda, varni, zili, sumax. Ekspozitsiyada namoyish etilgan 2011 yildagi gilam kompozitsiyasi ko'rgazmaning qiziqarli eksponatlaridan biridir. Eldor Mikayilzodaning “Yaranish” deb nomlangan ushbu asari nafaqat zamonaviy gilamdo‘zlik namunasi, balki gilamchilikning barcha bosqichlarini o‘zida aks ettirgan. Gilamning markazida ustaxonadagi bir qancha to‘quvchilar Ozarbayjon gilamdo‘zligining durdonalaridan biri sanalgan “Shayx Safiy” kompozitsiyasini amalga oshiradilar. ÷÷÷÷
Musiqiy asboblar
Fotosuratlarda Ozarbayjonda tarixan qoʻllanilgan koʻplab musiqa asboblari aks etgan, ularning aksariyati bugungi kunda ishlatilmaydi.
Shirvon guruhi
Shirvon gilamdoʻzlik maktabiga mansub gilamlarning asosiy xususiyatlaridan biri ularning oʻlchami katta va zichligi, ayrim hollarda “set-xali” shaklida toʻqilishidir. O‘simlik va geometrik naqshlar, hayvon va qushlar tasvirlarini aks ettiruvchi gilamlarda asosan qizil, ko‘k, oxra-jigarrang ranglar ustunlik qiladi.
Misgarlik bo'limidagi eksponatlar:
Ozarbayjonda eng keng tarqalgan ichimlik turi bo'lgan sherbet, asosan, milliy ichimlik ramzi sifatida, to'y va ziyofatlarda, shuningdek, sovg'a sifatida sherbet berish uchun ishlatilgan. Sharbat tayyorlashda shakar, xushbo'y va baharatlı o'simliklar, mevalar va rezavorlar ishlatiladi. ÷÷Ko‘rsatilgan sherbet kosasida “Butun olamning yaratuvchisi – Alloh” so‘zlari o‘yib yozilgan bo‘lib, kosa yuzasi turli o‘simlik naqshlari, afsonaviy tasvirlarga boy. Misdan yasalgan bu sherbet kosasi 19-asrga tegishli. ÷÷Sherbet kosasi yoniga har doim har xil o‘lchamdagi chelaklar qo‘yilgan bo‘lardi. Ushbu chelaklardan biri ko'rgazmada namoyish etilmoqda. ÷÷÷÷
Baraban
Bu turdagi baraban odatda zurna, balaban va boshqalar kabi asboblar guruhida qo'llaniladi. “Nag‘ara” so‘zi arabcha so‘z bo‘lib, “urmoq”, “urmoq” ma’nosini bildiradi. Ushbu cholg'u asbobini tayyorlashda yong'oq, o'rik va turli xil yog'ochlardan foydalaniladi. Balandligi - 31 sm, diametri - 36 sm þ
Tabriz guruhi
Tabriz gilamdoʻzlik maktabi gilamlari oʻzining ornament va syujet kompozitsiyalari, nafis gul naqshlari, markaziy medalyonning nafis dizayni bilan ajralib turadi. Londondagi Viktoriya va Albert muzeyida saqlanayotgan “Shayx Safi” gilami (XVI asr), Milandagi Poldi Pezzoli muzeyida saqlanayotgan “Ov” gilami (16-asr) Tabriz gilamdoʻzlik maktabining goʻzal namunasidir.
Tolerantlik yurti
Tolerantlik deganda boshqa e'tiqod va e'tiqodlarga nisbatan bag'rikenglik bilan yondashish tushuniladi. Inson huquqlari va vijdoni bilan bog'liq bo'lgan bag'rikenglik demokratiya negizida shakllanadi. Shuningdek, u irqchilik, ksenofobiya, diniy murosasizlik, terrorizm va ekstremizmni rad etish bilan tavsiflanadi. Ozarbayjonda barcha davrlarda bo‘lgani kabi, bugungi kunda ham zamonaviy Ozarbayjonda dinlar o‘rtasidagi muloqot tashkil etilgan, o‘zaro hurmat asosida demokratik barqarorlik muhiti shakllangan. Bu tamoyil Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasida ham mustahkamlangan. Zalda Talmud, iudaizmning Tanaxi, nasroniylikning arab tilida yozilgan Injil, piktogramma va islomning muqaddas kitobi – Qurʼon namoyish etilgan.
Sirlangan keramika
1) Ilgari sirlangan sopol idishlarni yuqori did bilan bezash uchun ishlatilgan. Ushbu bo'limda Ozarbayjonda topilgan sirlangan kulolchilik san'ati bilan bog'liq turli xil eksponatlar mavjud. 2) Ilgari sopol idishlarni yuqori did bilan bezash uchun sirlangan kulollardan foydalanilgan. Ushbu bo'limda Ozarbayjonda topilgan sirlangan kulolchilik san'ati bilan bog'liq turli xil eksponatlar mavjud. þ
Misgarlik bo'limidagi eksponatlar:
Mis idishlarning uzoq umr ko'rishi O‘tmishda odamlarning uzoq umr ko‘rishiga ularning mis idishlardan ko‘p foydalanishlari sabab bo‘lgan. Haqiqatan ham, mis idishlar zararli moddalarni o'ldirish qobiliyatiga ega. Shuning uchun har kimga ichimlik suvini mis idishlarda saqlash va uni mis choynaklarda qaynatish tavsiya etiladi. Shuni ham ta'kidlash kerakki, mis qozonlarda pishirilgan idishlar juda xushbo'y va mazali.
Musiqa - Tovushlarning tortishish kuchi
Musiqa haqidagi ilk maʼlumotlar miloddan avvalgi 3-ming yillikka toʻgʻri keladi. Miloddan avvalgi 3—1-ming yilliklarga oid bu haqdagi aniq maʼlumotlar Gamigayadan topilgan. Qadimgi Ozarbayjonda loy va hayvon suyaklaridan musiqa asboblari ham yasalgan. Shu bilan birga zarbli, shamolli, torli cholg'u asboblariga hamisha keng o'rin berilgan. Eslatib o‘tamiz, Ozarbayjonning mug‘om va ashug san’ati, tar, torli cholg‘u asboblarini tayyorlash, ijrochilik san’ati YuNESKOning Insoniyat nomoddiy madaniy merosi Reprezentativ ro‘yxatiga kiritilgan edi.
Misgarlik bo'limidagi eksponatlar:
19-asrga oid sarpush qadimgi Ozarbayjon hayotida mis qopqoq sifatida keng qoʻllanilgan. Sarpush palov qozonini yopish uchun ishlatilgan. Misgarlik namunasi boʻlgan sarpush ikki maqsadga xizmat qilgan. U ham palovni isitadigan qopqoq, ham sigir sog‘ishda tupurgini yerga tiqib, sut yig‘ish uchun idish sifatida ishlatilgan.
Qadimgi sivilizatsiya izlari bilan
Ozarbayjon hududida qadimgi sivilizatsiya tashuvchisi sifatida ibtidoiy jamoa tuzilishining birinchi bosqichi boʻlgan paleolit davriga oid koʻplab aholi punktlari mavjud. Bu aholi punktlari Ozarbayjonning siyosiy xaritasida shunga mos ravishda belgilangan. Ular orasida Qorabog‘ning Fuzuliy shahri yaqinida Guruchayning chap qirg‘og‘ida joylashgan Azix g‘orini alohida ta’kidlash joiz. Ushbu g'orda 350-400 ming yil avval yashagan odamning (Azix odami) pastki jag' suyagi tufayli Ozarbayjon hududi "Yevropaning eng qadimgi aholisi" xaritasiga kiritilgan. Xaritada Azix bilan birga Taglar, Dashsalahli, Gazma, Shusha, Damjili va Buzeyir kabi qadimiy manzilgohlar tasvirlari ham oʻrin olgan.
"Ozarbayjon marvaridlari"
“Ozarbayjon marvaridlari” doimiy ko‘rgazmasida Ozarbayjonning asosiy moddiy-madaniy yodgorliklari fotosuratlari, arxeologik topilmalar va boshqa qiziqarli eksponatlar o‘rin olgan. Ozarbayjon xalqi qadimdan meros bo‘lib qolgan marvaridlarini hanuzgacha asrab-avaylaydi va ular bilan faxrlanadi. Muzeyga kiraverishda alohida viloyatlar ramzi hisoblangan Naxchivandagi “Ilandogʻ”, Ozarbayjonning 12-asr meʼmoriy durdonasi hisoblangan Bokudagi “Qizlar qalʼasi”, Qorabogʻ xonligining markazi boʻlgan Shushadagi “Shusha” qalʼasi, uzoq yillar davomida Qorabogʻ xonligining markazi boʻlgan Bokudagi “Qiz qalʼasi” suratlarini koʻrishingiz mumkin. Bokudan 56 km uzoqlikda joylashgan Gobustan aholi punktida mezolit davri. Ushbu ko‘rgazma markazida Ozarbayjon xaritasi o‘rin olgan bo‘lib, uning ikki tomonida maxsus dizayn – qizil iplar bilan aks ettirilgan. Ko‘rgazmaning chap qismida Ozarbayjonning Ganja-Gazax mintaqasidagi arxeologik qazishmalar natijasida qadimiy qabr yodgorliklaridan birida topilgan ayollarning oltindan yasalgan taqinchoqlari namoyish etilgan. Katta mahorat va nafis hunarmandchilik bilan yasalgan bir juft sirg‘a, uzuk, barg shaklidagi va quvur shaklidagi munchoq va marjonlarni jami 52 dona Ozarbayjon qadimiy tarixida muhim bosqichni tashkil etgan Xo‘jayli-Gedebey arxeologik madaniyatining so‘nggi bosqichiga – 3000-yillar avvaliga mansub. Yangi topilgan bu oltin mahsuloti o‘sha davrda Ozarbayjonning qadimgi jamiyatida ijtimoiy tengsizlik va ilk davlat institutlari mavjudligini isbotlaydi. Xullas, o‘sha davr uchun shunday boy tilla taqinchoqlar bilan dafn etilgan shaxs, shubhasiz, jamiyatda mavqei yuqori bo‘lgan kishilardan edi. Umuman olganda, bu bezaklar soni va xilma-xilligi bilan Ozarbayjonning qadimiy tarixida topilgan oltindan yasalgan eng boy topilmalar hisoblanadi.
Misgarlik bo'limidagi eksponatlar:
Uy xo'jaliklarida ishlatiladigan bir necha turdagi suv idishlari stolda suvni tashish, saqlash yoki xizmat qilish, yuvish yoki tozalash uchun ishlatilgan. Ko‘za yoki ko‘za — suyuqlikni saqlash uchun tutqichi va nayli cho‘zinchoq idish. U choynakga o'xshaydi, lekin u kichikroq. Ko'za har xil materiallardan, birinchi navbatda, loy, shisha va plastmassadan tayyorlanadi.
Boku guruhi
Boku gilamdoʻzlik maktabiga mansub gilamlarning rang palitrasi asosan toʻq koʻk rangda, oʻrta qismi uchun esa kamdan-kam hollarda qizil va sariq ranglar qoʻllaniladi. Gilamlarning bezaklarida geometrik gullar va kavisli o'simlik elementlari ustunlik qiladi. Qo'llaniladigan ranglar asosan qizil, to'q qizil, ko'k, ko'k va yashil.
Saz
Saz — tezana yoki mizrab bilan chaladigan torli cholgʻu. Saz ham turkiy dunyo ramzlaridan biri boʻlib, ozarbayjon milliy madaniyatining eng qadimiy namunalaridan biri hisoblanadi. Sazning kosasi tut daraxtining tanlangan navlaridan, bo‘yni esa yong‘oq yog‘ochidan qilingan. Saz Ozarbayjon musiqa madaniyatining eng qadimgi tarmoqlaridan biri boʻlgan ashug sanʼatining muhim qismidir. 2009 yilda ozarbayjon ashug ijodi YuNESKOning nomoddiy madaniy merosi Reprezentativ roʻyxatiga kiritilgan. shsh shshUzunligi-100 sm, eni-24 sm shshsh
Ganja guruhi
Ganja gilamdoʻzlik maktabi namunalari oʻzining kompozitsion xilma-xilligi, chiziqlarning nafisligi, markaziy maydonni bezatgan yirik medalyonlar, ikki tekisli bezaklari bilan ajralib turadi.
GULABET KASHTATI haqida
U tashqi yorqinligi, plastik silueti, murakkab ish texnikasi va dekorativ xususiyatlari bilan ajralib turadi. Asosan Boku, Shamaxi, Naxchivan, Shusha va boshqa viloyatlarda keng tarqalgan. Bu kashta ikki xil: silliq va naqshinkor bo‘lib tikilgan. “Zaminduzi” deb nomlangan bu kashtani tayyorlash uchun “kargoh” deb nomlangan yogʻoch ramka va ignadan foydalanilgan. Oltin va kumush (gulabet) simlar yuqori sifatli kumushdan maxsus sim toʻquvchilar tomonidan yasalgan. Oltin simni olish uchun kumush oltin suvga botirildi. Simlar sof shaklda yoki ipak ipga o'ralgan holda ishlatilgan. Gulabet kashtalarida ogʻir, toʻq rangli matolar (baxmal, ganovuz, xara, misgaltirma) ishlatilgan.
Misgarlik bo'limidagi eksponatlar:
Mis idishlarning uzoq umr ko'rishi O‘tmishda odamlarning uzoq umr ko‘rishiga ularning mis idishlardan ko‘p foydalanishlari sabab bo‘lgan. Haqiqatan ham, mis idishlar zararli moddalarni o'ldirish qobiliyatiga ega. Shuning uchun har kimga ichimlik suvini mis idishlarda saqlash va uni mis choynaklarda qaynatish tavsiya etiladi. Shuni ham ta'kidlash kerakki, mis qozonlarda pishirilgan idishlar juda xushbo'y va mazali.
Qorabog' guruhi
Qorabogʻ gilamdoʻzlik maktabining yirik oʻlchamli gilamlari 5 qismdan iborat boʻlib, “dest-xali-geba” deb ataladi. Turli kompozitsiyalari bilan ajralib turadigan gilamlarda rang-barang ranglar ustunlik qiladi.
Misgarlik bo'limi
Eneolit davri yodgorliklaridan maʼlumki, mis mamlakatimizda oʻzlashtirilgan dastlabki metallardan biri boʻlgan. Ozarbayjonda misgarlikning yuksak darajada rivojlanganligini Yevropa va Rossiya muzeylarida saqlanayotgan misdan yasalgan namunalar yana bir bor isbotlaydi. 1474-yilda Aggoyunlu hukmdori Uzun Hasan saroyida boʻlgan venetsiyalik sayyoh Kontarini bu yerda har kuni 400 ga yaqin kishiga hukmdor qurshovida mis idishlarda taom tortilganini qayd etgan. 19—20-asr boshlarida ozarbayjon misgarlari tomonidan tayyorlangan mis buyumlari turli koʻrgazmalarda namoyish etilganda yuqori baholanib, taqdirlangan. (1850 yilda Transkavkaz mintaqasi asarlari ko'rgazmasi, 1873 yilda Butunjahon Vena ko'rgazmasi). Ozarbayjonda misgarlik markazlari Tabriz, Ganja, Naxchivon, Shamaxi, Boku, Ardabil, Lahij (Ismoyilli) va boshqalar boʻlgan.19-asrdan boshlab Lahij misgarlikning asosiy markaziga aylangan. Lahij hunarmandlari yasagan misdan yasalgan ko‘za, satil, sarnik, majmegi, sarpush, g‘uyum, ashsuzan, kafkir, piyola, kosa, qozon, chiroq va boshqa murakkab va nozik naqshlar bilan bezatilgan buyumlar O‘rta Osiyo, Dog‘iston, Gruziya, Eron, Turkiya va boshqa joylarda ma’lum.
Tambur
Gaval, ehtimol, bugungi kungacha o'zining asl shaklini saqlab qolgan yagona asbobdir. U yong‘oq yog‘ochidan yasalgan bo‘lib, uning yuzasi maxsus ishlovdan o‘tgan bekter baliq terisi bilan qoplangan. Baliq terisi ingichka va shaffof bo'lgani uchun uning tovush tembri juda yoqimli. Gaval Ozarbayjon milliy musiqa janri boʻlgan mugʻom ijrosida keng qoʻllaniladi. 2008 yilda Ozarbayjon mug'omi YuNESKOning nomoddiy madaniy merosi Reprezentativ ro'yxatiga kiritilgan. Diametri- 40 sm, eni-6 sm
Balaban
Keng qoʻllaniladigan puflama cholgʻu asboblaridan biri balabandir. Bu cholg‘uning ovoz tembri xo‘rozning qichqirishiga o‘xshatilgani uchun uning nomi “bala” kichik va “taqiq” so‘zlaridan tuzilgan. Balaban oʻrik, yongʻoq, tut va nok daraxtidan tayyorlanadi. Uzunligi - 42 sm, eni - 6 sm þ
Guba guruhi
O‘ttizdan ortiq turli bezak va ranglarning kompozitsion yechimlari aks etgan Guba gilamdo‘zlik maktabi namunalari o‘zining murakkab geometrik naqshlari, ranglar uyg‘unligi, mayda gulli tasvirlarning nafisligi, to‘qishning nafisligi va aniqligi bilan e’tiborni tortadi. Gilamlarda asosan koʻk, oq, toʻq koʻk, jigarrang, sariq ranglar ustunlik qiladi.
Qadimgi tangalar
Ozarbayjonda topilgan ilk tangalar Iskandar Zulqarnayn davriga oid. Miloddan avvalgi 3-asrdan boshlab qadimgi Ozarbayjonda (Atropatena va Kavkaz Albaniyasida) boshqa kumush tangalar ham zarb qilingan. Bu tangalar Iskandar Zulqarnayn, Salavkiylar va Parfiya hukmdorlarining tangalariga o‘xshardi. Ozarbayjon 7-asrda arablar tomonidan bosib olingandan soʻng xalifalikning pul muomalasiga qoʻshildi. 9—11-asrlarda Ozarbayjon feodal davlatlari, jumladan, Shirvonshohlar — Mazyadiylar, Sojiylar, Salariylar, Ravvadiylar, Shaddadiylar davlatlarining tangalari, ayniqsa, kumush dirhamlar Ozarbayjon ichki bozori ehtiyojlarini qondiribgina qolmay, Kaufaliklar bilan bir qatorda oʻziga xos xalqaro pul birligi vazifasini ham bajargan. 15—16-asrlarda Shirvonshohlar tangalari — tangalar butun Kavkazda toʻlov vositasi hisoblangan. Qaragoyunlu, Aggoyunlu, Safaviylar davlatlari kumush va oltin tangalar zarb qilgan. 16-asr boshlarida Safaviylar davlatida muomalaga chiqarilgan koʻplab ogʻir kumush tangalar maʼlum maʼnoda bu davlatning iqtisodiy qudratidan darak beradi. Guliston (1813) va Turkmanchoy (1828) shartnomalariga ko‘ra, Ozarbayjonning shimoliy qismi Rossiya tarkibiga kirgandan so‘ng xonliklarga tanga zarb qilish taqiqlangan. Ozarbayjon butun Rossiya pul muomalasiga kiritildi.
Yerevan guruhi
Rangli bo'yoqlar Yerevan gilamlarini boshqalardan ajratib turadigan asosiy xususiyatdir. Gilamlarning naqsh-kompozitsiyasini tanlashda mahalliy aholining tasavvuri, afsonaviy qarashlari, e’tiqodlari ham muhim o‘rin tutgan va ularning ifodasi gilamlarda o‘z ifodasini topgan. Naqsh kompozitsiyasiga koʻra Yerevan gilamdoʻzlik maktabi namunalari Gʻazax, Qorabogʻ, Tabriz gilamdoʻzlik maktablariga yaqinroq hisoblanadi.
Tar
Ozarbayjon milliy musiqa janri bo'lgan mug'om triosida yetakchi cholg'u sifatida qo'llaniladigan tar bugungi kunda ham mug'om san'ati rivojida alohida o'rin tutadi. 2012-yildan “Tor va uning ijrochilik san’ati” YuNESKOning nomoddiy madaniy merosi Reprezentativ ro‘yxatiga kiritilgan. Uzunligi - 90 sm, eni - 20 sm þ
Goshanagara
Nomidan ko'rinib turibdiki, qo'sh baraban bir-biriga mahkamlangan ikkita kichik qadah shaklidagi barabanlardan iborat. Bu asbobni ishlab chiqarishda dastlab loydan foydalanilgan, keyinchalik yog'och va metalldan foydalanilgan. Ularning yuzlari tuya, buzoq yoki echki terisidan yasalgan va metall vintlar bilan tanaga biriktirilgan. Asbob yerga yoki maxsus stol ustiga qo'yiladi va ikkita yog'och bolg'acha bilan chalinadi. uzunligi - 47 sm, kengligi - 27 sm, balandligi - 21 sm þ
Qozoq guruhi
Qozoq gilamdoʻzlik maktabiga mansub gilamlar geometrik naqshlar va totem hayvonlari chizmalari bilan ajralib turadi. Bu maktab gilamlarida kam sonli ranglar bilan juda uyg‘un rang sxemasi yaratilgan. Asosan, oxra jigarrang, yashil, qora-sariq va oq-qizil ranglar ustunlik qiladi. Qozoq gilamdoʻzlik maktabining nodir namunalari Londondagi “Viktoriya va Albert”, Nyu-Yorkdagi “Metropoliten”, Istanbuldagi “Turk va islom sanʼati muzeyi” va dunyoning boshqa muzey va shaxsiy kolleksiyalarida saqlanmoqda.
